در اين‌جا لازم است اين مطلب را يادآور شويم كه تمايز و اختلاف دو امر از يكديگر ، انواع و صور مختلفى دارد : 1 - تمايز به تمام ذات : اختلاف و تمايز به تمام ذات ، مربوط به ماهيات بسيطه است ، مانند اجناس عاليه ، كه هيچ ما به الاشتراك ذاتى ندارند و به تمام ذات از يكديگر متمايز مىباشند . 2 - تمايز به فصول : اختلاف و تمايز به فصول ، مربوط به ماهياتى است كه مركب از جنس و فصل مىباشند و مندرج در يك جنس هستند ، كه تمايز آنها به فصول ، كه جزء مختص ذات و ماهيت آنها است ، مىباشد ، مانند تمايز انواع مختلف حيوانى . 3 - تمايز به عوارض فردى : اين نوع اختلاف و تمايز مربوط به افراد يك نوع است كه از نظر ماهيت ، اشتراك و اتحاد كامل دارند و اختلاف و تمايز آنها به عوارض فردى است ، مانند تمايز افراد انسانى . 4 - تمايز و اختلاف تشكيكى : تا قبل از شيخ اشراق ، انواع اختلاف و تمايز منحصر به موارد سه‌گانه فوق بود ، ولى حكيم اشراقى نوع ديگرى از تمايز را مطرح نمود ، كه بعدا به تمايز تشكيكى معروف گرديد ، و آن اينكه : در موارد قبلى ما به الامتياز غير از ما به الاشتراك بود ، ولى در تمايز تشكيكى همان چيزى كه ما به الاشتراك است ، همان چيز ما به الامتياز مىباشد . و از آنجا كه وى به اصالت ماهيت معتقد بود ، اين نوع از اختلاف را نيز مربوط به ماهيت مىدانست . و در نتيجه مورد مخالفت فلاسفهء مشاء قرار گرفت ، و در فصل قبل دليل بر نادرستى « تشكيك در ماهيت » را بيان نموديم . ولى طرفداران نظريه اصالت وجود ، اصل سخن شيخ اشراق را پذيرفتند ، ولى آن را مربوط به وجود دانستند و گفتند ؛ همه موجودات از واجب تا ممكن و علت تا معلول و . . . در اصل حقيقت وجود شريكند ، ولى در همين حقيقت نيز اختلاف دارند ، زيرا اين حقيقت داراى مراتب كامل و ناقص و شديد و ضعيف است .